موقعیت جغرافیایی ( اقلیم و سرزمین )

تقسیمات کشوری

شهرستان خاش با مساحت 23105 کیلومتر مربع در مرکز استان سیستان و بلوچستان قرار گرفته و فاصله مرکز شهرستان تا مرکز استان 180 کیلومتر است . این شهرستان دارای تعداد 2 مرکز شهری و 3 بخش ، 11 دهستان و 799 آبادی دارای سکنه است .

عوارض طبیعی

ارتفاعات ، رودخانه ها ، قنات ، چاه و چشمه ها ( اعم از فصلی و غیر فصلی ) سرچشمه رودخانه و منتهی به کوه تفتان از نظر تقسیم بندی حوزه ای آبریز ایران شهرستان خاش را 5 محدوده مطالعاتی در بر می گیرد که قمستهایی از سه حوزه آبریز اصلی یعنی حوزه های کویر ولت ، جازموریان و ماشکید را در بر می گیرد . این محدوده عبارتند از :
1- دشتهای خاش و پشتکوه از حوزه ماشکید
2- دشتهای گوهرکوه و آبخوان از حوزه آبریز کویر لوت
3- محدوده های ایرن دگان و کارواندر از حوزه آبریز جازموریان
در این شهرستان تقریباً تمام بهره برداری آب توسط منابع آب زیرزمینی صورت می گیرد و رودخانه های منطقه عموماً فصلی  می باشند .

منابع تامین آب و حوزه آبریز و شبکه رودخانه ها

آب این شهرستان ازطریق 918 حلقه چاه 393 رشته قنات 369 رشته چشمه با میزان آبدهی 294 میلیون متر مکعب و  رودخانه های ---  و------با میزان آبدهی متوسط سالانه ----  هزار میلیون متر مکعب تامین می شود.

اقلیم

شهرستان خاش دارای اقلیم گرم و خشک می باشد . میانگین بارش سالانه در این شهرستان 9/174 میلی متر و متوسط دمای آن از 7 درجه سانتیگراد الی 37 درجه سانتی گراد در تغییر است .

پیشینه تاریخی و گردشگری

( تاریخچه و وجه تسمیه نامگذاری ، اماکن و آثار تاریخی ، آداب و رسوم ، مشاهیر و شخصیت های تاریخی )

- خاش امروزی در نزدیکی شهر قدیمی خاش قرار دارد که تاریخ پیدایش آن به پیش از حکومت نادر می رسد . این شهر تا قبل از نادر شاه به علت ناامنی چندان اعتباری نداشت اما نادر شاه ضمن سرکوبی راهزنان ، این منطقه را امن کرد و بعدها قلعه هایی ساخته شد و بدین ترتیب خاش رو به توسعه و آبادانی گذاشت و از شکل یک روستا خارج شد و آرام آرام سیمای شهر بخود گرفت . - سرو کهنسال سنگان ،‌ قلعه حیدرآباد ، ناصری ، کمال آباد ، ایرندگان ،‌قلعه  تفتان ، قبرستان هفتاد سال ، سرو کهنسال دهپابید ، بازارچه سرپوشیده ، مناره مسجد جامع .

زبان و مذهب

مردم شهرستان خاش به لهجه بلوچی تکلم می کنند و لهجه های زابلی و فارسی نیز رایج است . در این شهرستان 86/99درصد جمعیت آن را مسلمانان شیعه /سنی/تشکیل می دهند.

جمعیت نیروی انسانی

الف : جمعیت

جمعیت شهرستان خاش در سال 1375 حدود 129569 نفر بوده این رقم در سال 1382 به 128209 نفر رسیده است . تغییرات جمعیت در سال 1382 نسبت به سال 1375 ، برابر 6/4 درصد بوده است .

ب- نیروی انسانی

بر اساس برآورد انجام شده در سال 1382جمعیت فعال این شهرستان *(استان)241923نفر، جمعیت شاغل 225353 نفر به ترتیب روستایی و شهری 1084974و 1065034بوده و ترکیب اشتغال به ترتیب کشاورزی صنعت و خدمات 28و8/24و2/47 درصد می باشد. بر همین اساس نرخ بیکاری 2/19 درصد بوده که نسبت به سال 1375(نرخ بیکاری 9 درصد بوده )،113درصد رشد داشته (2/10 درصد افزایش یافته است ) 

*-نظر به اینکه اطلاعات جمعیتی برای سالهای مختلف برنامه بصورت برآورد می باشد(برای کل برنامه پنج ساله بوده است) و برای شهرستانها به تفکیک نداریم آمار استان را در نظر می گیریم. 

ج : آمار شهدا ، جاویدالاثرها ، جانبازان و آزادگان

شهرستان زابل یکی از شهرستانهای شهید پرور استان سیستان و بلوچستان بوده که نقش مؤثری در جنگ تحمیلی داشته است آمار ذیل گویای این مطلب است :

امور اجتماعی

الف: سواد

میزان باسوادی شهرستان در سال 1375 برابر 67/54 درصد بوده که به 35/62 درصد در سال 1382 افزایش یافته است .

ب : آموزش و پرورش

در سال تحصیلی 83-1382تعداد کل دانش آموزان مقاطع مختلف تحصیلی شهرستان 31823 نفر بوده که 91/5 درصد از  دانش آموزان استان را تشکیل می دهد. از کل دانش آموزان این شهرستان 19/62 درصد در مقطع ابتدائی ، 41/22 درصد در مقطع راهنمائی ، 99/14 درصد در مقطع متوسطه و 50/16 درصد در مقطع متوسطه در رشته های فنی و حرفه ای و کار و دانش مشغول به تحصیل می باشند. /437 درصد از کل دانش آموزان شهرستان خاش را دانش آموزان دختر تشکیل می دهند و سهم دانش آموزان مناطق روستائی نیز 40/49 درصد می باشد.

ج : آموزش عالی

در سال تحصیلی 83-1382 در شهرستان خاش ، 296 دانشجودر حال تحصیل بوده که از این تعداد 40 در صد در دانشگاه پیام نور و 60 درصد در دانشگاه آزاد اسلامی مشغول به تحصیل بوده اند.

د : بهداشت و درمان

شهرستان خاش از لحاظ امکانات بهداشتی و درمانی در سال 1375 دارای 1 بیمارستان با 100 تخت بوده که در سال  1382 تعداد بیمارستان به 1 و تعداد تخت بیمارستان نیز به 100 رسیده است . همچنین در سال 1375 تعداد مراکز بهداشتی شهری و روستائی 3 و 8 مرکز بوده که این رقم در سال 1382به 7 و 12 مرکز افزایش یافته است .نسبت برخورداری جمعیت به پزشک در سال 1375 به ازای هر هزار نفر 17 درصد بوده که این نسبت در سال 1382 به 4/17 پزشک رسیده است . طی همین سال به ازای هر هزار نفر 5/77 درصد تخت بیمارستان بوده که به 5/77 درصد تخت بیمارستانی تغییر یافته است.

هــ : فرهنگ و گردشگری

تعداد سینماهای فعال شهرستان خاش  از --- سالن سینما در سال 1375 به ---  سالن در سال 1382 رسیده همچنین تعداد  کتابخانه های عمومی طی عمیق سالها از 3 باب به 5 باب رسیده است .از نظر سالن سخنرانی و نمایش حدود 25 درصد رشد/کاهش داشته و از 4 سالن در سال 1375  به 5 سالن در سال 1382 رسیده و تعداد مراکز فرهنگی ثابت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از 1 مرکز در سال 1375 به 1 واحد در سال 1382 رسیده است .

موزه های مهم :

اماکن سیاحتی تاریخی و مراکز توریستی با ذکر جاذبه های گردشگری : 1- آتشفشان نیمه فعال تفتان 2- دریاچه سر دریا واقع در ارتفاعات تفتان 3- روستای کوشه 4- قلعه حیدرآباد 5- مسجد جامع .

شخصیت ها ، مشاهیر تاریخی و فرهنگی :

صنایع دستی :1- سوزن دوزی 2- سکه و آیینه دوزی 3- گلیم و پتش بافی 4- تولیدات حصیری 5- سیاه چادر بافی .

و- تربیت بدنی

این شهرستان از وجود 2 استادیوم ، 1 میدان فوتبال ، 1 میدان والیبال ، 1 بسکتبال ، 6 سالن ورزشی و 1 ورزشگاه بهرمند می باشد. سرانه فضای ورزشی به ازای هر هزار نفر ( سر پوشیده ) 7/13 متر مربع و سرانه فضای ورزشی روباز 87 متر مربع برای هزار نفر جمعیت است .

امور تولیدی و اقتصادی

الف : منابع آب و خاک

در سال 1382 حجم آب های زیر زمینی در شهرستان خاش ، 294 میلیون متر مکعب بوده که معادل 21 درصد کل آب های زیر زمینی استان می باشد . همچنین کل منابع آبهای سطحی در این شهرستان  ---  میلیون متر مکعب بوده که حدود  ----  میلیون متر مکعب از این آب ها برداشت شده است .

ب : کشاورزی و منابع طبیعی و دامپروری

در سال زراعی 83-1382 سطح زیر کشت محصولات زراعی و باغی شهرستان خاش بالغ بر 25126 هکتار است که 7/15 درصد از سطح کشت زیر کشت استان را تشکیل می دهد . از این مقدار 4/34 درصد به کشت باغات و 6/65 درصد به زراعت های سالانه اختصاص دارد . محصولات عمده زراعی شهرستان غلات و نباتات علوفه ای می باشد . طی همان سال ، 27واحدصنعتی پرورش و نگهداری دام و طیور در سطح شهرستان فعال بوده است .همچنین میزان تولیدشیر،گوشت قرمز،گوشت مرغ وعسل به ترتیب2/11،7/1،9/1 و -- هزار تن بوده است . لازم به ذکر است این شهرستان دارای 64 واحد پرورش ماهی با تولید -----  تن می باشد .

ج : جنگل و مرتع

در سال 1382 شهرستان خاش ، 1865618 هکتار مرتع وجود داشته و مقدار علوفه قابل برداشت از این مراتع صفر تن بوده است .مساحت جنگل های طبیعی شهرستان 120000 هکتار و مساحت جنگل های مصنوعی نیز 365 هکتار می باشد .

د : صنعت و معدن

تعداد صنایع موجود شهرستان خاش ، 31 واحد می باشد که تعداد – واحد آن در نقاط روستایی و تعداد – واحد بقیه در نقاط شهری مستقر می باشند . درسال 1382 تعداد 3 کارگاه  فعال مسئولیت استخراج معادن را به عهده داشته که عمده ترین معادن موجود در سطح این شهرستان عبارتند از : آهک و مارن ، پوزولان ، لاشه ساختمانی ، تالک ، کرومیت .   سهم شهرستان از کارگاه های معدنی فعال استان 20 درصد می باشد . میزان تولیدات اسمی سالانه گروه معدنی غیر فلزی 50000 تن می باشد که 41/2 درصد تولیدات معدنی کل استان را به خود اختصاص داده است .

امور زیر بنایی

الف : عمران شهری

درسال 1382 جمعیت شهر ( مرکز شهرستان ) 61572 نفر برآورد شده ، میزان شهر نشینی در این شهرستان 8/34 درصد محاسبه شده است . سرانه معابر شهری و فضای سبز شهرستان خاش به ترتیب 5/25 و 8/5 متر مربع بوده است . تعداد مشترکین آب 15184 و مصرف سرانه آب نیز 09/0 متر مکعب بوده است .

ب : عمران روستایی

جمعیت روستائی شهرستان خاش ، 118382 نفر می باشد که 4/66 درصد از جمعیت شهرستان را به خود اختصاص داده است،  از کل روستاهای شهرستان تا پایان سال 1382 ، تعداد 310 روستا از نعمت روشنایی برق و 6/69 درصد برخوردار از آب آشامیدنی سالم می باشند . همچنین تا پایان سال 1382 تعداد 11 روستا مورد بهسازی طرح هادی روشتائی قرار گرفته است .

ج : راه و ترابری

در شهرستان خاش ، 2319 کیلومتر راه وجود دارد که 90 کیلومتر راه اصلی و 698 کیلومتر آن راه فرعی می باشد . سهم این شهرستان از جاده استان 2/14 درصد می باشد . همچنین این شهرستان دارای یک فرودگاه می باشد . در سال 1385 تعداد  ----  پرواز ( رفت و برگشت ) در آن صورت گرفته است . طول خطوط راه آهن این شهرستان در مجموع – کیلومتر ، با تعداد – ایستگاه است . در سال - ، - نفر مسافر و ـ تن بار از طریق راه آهن شهرستان جابجا شده است .

د : مخابرات

تعداد تلفن های منصوبه شهرستان خاش تا پایان سال 1382 برابر 12140 بوده است که نسبت به سال قبل 7/9 درصد رشد داشته است .

هـ : ذخایر آبی

آب آشامیدنی شهرستان خاش از طریق رودخانه گلپاد و 10 حلقه چاه با میزان آبدهی 131 لیتر در ثانیه تأمین می شود . حجم مخازن آب 7650 متر مکعب و طول آبرسانی 61000 متر و طول شبکه توزیع 150370 متر با  لوله های با قطر 450-75 میلی متر است . میزان آب قابل تأمین سرانه 145 لیتر و سرانه مصرفی آن 100 لیتر در شبانه روز است .

مشخصات سدهای در حال بهره برداری استان

مشخصات سدهای در حال احداث استان

قابلیتها و توانمندیها

1- قابلیتهای بسیار بالا در بخش کشاورزی ( دشتهای حاصلخیز ، منابع آب زیرزمینی ، تنوع اقلیم 2- قابلیت بسیار بالا در بخش معدنی و صنعت 3- قرار گرفتن در سر ترانزیت کالا و قابلیت توسعه خدمات 4- جلوه های ویژه کوه تفتان .

موانع رشد و توسعه

1- عدم دسترسی به مرز کشور پاکستان .

راه کارهای پیشنهادی

بازگشایی محور مسدود شده شهرستان به روتک ( منطقه مرزی ).

اهم پروژه های عمرانی ( پنج ساله ) اخیر

اهم طرح های در دست اقدام

وضعیت اعتبارات و تعداد پروژه های عمرانی